Ý nghĩa tranh
Tam Dương Khai Thái là gì? Vì sao tranh Đông Hồ vẽ gà còn tranh Tàu vẽ dê
Tam Dương Khai Thái (三陽開泰) là lời chúc đầu xuân lấy từ Kinh Dịch: tháng Giêng ứng với quẻ Thái có ba hào dương, nghĩa là khí xuân đã đủ, vận mới mở ra, mọi việc hanh thông. "Tam" là ba, "dương" là hào dương, "khai" là mở, "thái" là thông suốt, yên ổn.
Điều ít người để ý là cùng bốn chữ này, tranh dân gian Đông Hồ của mình lại vẽ gà trống, còn tranh Tết của người Hoa vẽ ba con dê. Hiểu được vì sao có hai cách vẽ thì bạn sẽ chọn và kể về bức tranh của mình chắc chắn hơn nhiều.
Quẻ Thái và chuyện "ba hào dương"
Người xưa dùng 12 quẻ trong Kinh Dịch để chỉ 12 tháng, theo nhịp khí dương lớn dần rồi nhỏ dần trong năm. Tháng Mười Một là quẻ Phục, mới có một hào dương ở dưới cùng, lúc ngày ngắn nhất vừa qua. Tháng Chạp là quẻ Lâm, có hai hào dương. Sang tháng Giêng là quẻ Thái, ba hào dương nằm dưới, ba hào âm nằm trên, nên tháng Giêng còn được gọi là tháng tam dương.
Quẻ Thái có Càn (trời) nằm dưới và Khôn (đất) nằm trên. Khí trời bốc lên, khí đất hạ xuống, hai bên gặp nhau nên vạn vật sinh sôi. Quẻ ngược lại là quẻ Bĩ, trời đất cách xa nhau, mọi thứ bế tắc. Câu "bĩ cực thái lai" mà ông bà mình hay nói cũng từ đây ra: hết lúc khó thì tới lúc thông.
Vì sao lời chúc thành ba con dê
Lý do nằm ở cách chơi chữ đồng âm. Chữ 羊 (con dê) và chữ 陽 (khí dương) đọc giống nhau, trong âm Hán Việt đều là "dương", trong tiếng Hán cũng cùng âm. Người Hoa rất chuộng lối vẽ "đồng âm dị nghĩa" này, thế nên "tam dương" khí dương trở thành ba con dê trên tranh, thường đứng cạnh nhau hướng về phía mặt trời mọc.
Con dê vốn đã mang nghĩa tốt. Trên đồ đồng thời Hán, người ta còn khắc chữ 吉羊 (dê lành) thay cho 吉祥 (điềm lành). Thêm vào đó là hình ảnh dê con quỳ khi bú mẹ, được dùng để dạy lòng hiếu thảo, nên tranh dê thường được chọn làm quà biếu ông bà, cha mẹ.
Bản Đông Hồ: Tam dương khai thái vẽ gà trống
Ở làng tranh Đông Hồ (Bắc Ninh), bức "Tam dương khai thái" lại vẽ gà trống, có ghi rõ bốn chữ Hán trên tranh. Nghệ nhân Nguyễn Hữu Quả giải thích đây là lời chúc cho tháng Giêng, tháng đầu tiên của mùa xuân, mọi việc hanh thông và mở ra những điều tốt lành (Báo Pháp luật). Bài báo cũng ghi nhận rằng tranh niên họa Trung Quốc thường vẽ ba con dê cho cùng lời chúc này.
Vì sao người Việt chọn gà? Không có ghi chép chắc chắn nào. Một cách hiểu phổ biến là gà trống gáy gọi mặt trời lên, gắn với ánh sáng và khí dương, lại là con vật quen thuộc với làng quê Việt hơn con dê. Dù vẽ gà hay vẽ dê, cả hai đều chung một lời chúc gốc từ quẻ Thái.
Những câu chúc đi cùng Tam Dương Khai Thái
Trên câu đối, thiệp và tranh Tết, bốn chữ Tam Dương Khai Thái hay đi thành cặp với những lời chúc đầu xuân khác:
- Tam dương khai thái, vạn tượng canh tân (三陽開泰，萬象更新): ba dương mở vận, muôn vật đổi mới. Đây là cặp phổ biến nhất, thường thấy trên câu đối Tết.
- Ngũ phúc lâm môn (五福臨門): năm điều phúc đến cửa. Theo thiên Hồng phạm trong Kinh Thư, năm phúc gồm sống lâu, giàu có, khỏe mạnh bình an, có đức tốt và được hưởng trọn tuổi trời.
- Tam dương nghênh phúc: ba dương đón phúc, cũng là tên một mẫu tranh Đông Hồ ngày Tết.
Nếu treo tranh Tam Dương ở phòng khách, bạn có thể đặt cạnh một đôi câu đối "vạn tượng canh tân" cho trọn ý mở năm mới.
Vì sao năm Đinh Mùi 2027 hợp treo tranh dê nhất
Năm 2027 là năm Đinh Mùi, năm con dê, với Mùng Một Tết vào thứ Bảy 06/02/2027. Treo Tam Dương Khai Thái dịp này thì hai lớp nghĩa trùng nhau: lời chúc tháng Giêng hanh thông, cộng với linh vật của chính năm đó. Người tuổi Hợi, Mão (tam hợp với Mùi) và tuổi Ngọ (lục hợp) thường thấy hình tượng này đặc biệt gần gũi. Bạn xem thêm về mệnh và tuổi hợp của năm ở bài Năm 2027 là năm con gì, mệnh gì.
Ba dê đón nắng hoàng hôn,
vàng son mở vận, phúc tồn muôn năm.
Chọn tranh Tam Dương Khai Thái cho đúng
Một bức Tam Dương đúng nghĩa cần đủ ba con dê, có ánh mặt trời hoặc ánh sáng ấm trong tranh, và các con dê hướng về phía ánh sáng. Ngoài ra bạn để ý thêm mấy điểm sau:
- Dê chứ không phải cừu. Tranh nhập thường vẽ cừu lông xoăn trắng, vì chữ 羊 trong tiếng Hán gọi chung cả dê lẫn cừu. Với người Việt, tuổi Mùi là con dê, nên tranh có sừng, có râu, lông thẳng sẽ đúng và dễ nhìn hơn.
- Hướng treo. Treo sao cho đàn dê đi vào trong nhà, không quay lưng vào nhà mà hướng ra cửa.
- Màu chủ đạo. Chọn theo mệnh chủ nhà. Bản sơn mài nền đen hợp mệnh Thủy và Mộc; nếu nhà bạn mệnh khác, bộ tranh Dê của Jentran còn ba bức mang màu của các mệnh còn lại.
Tam Dương Khai Thái hợp nhất ở phòng khách, trên tường chính sau sofa hoặc kệ tivi, nơi cả nhà và khách đến chúc Tết đều nhìn thấy.
Tranh Tam Dương Khai Thái
Sơn mài vàng kim, khổ 100x55 cm, kèm câu thơ riêng. Ướm thử lên tường nhà bạn trước khi đặt.
Ướm thử lên tườngHỏi đáp
Tranh Tam Dương Khai Thái có tác dụng gì?
Ý nghĩa gốc của Tam Dương Khai Thái là lời chúc hanh thông, vận mới mở ra sau giai đoạn khó khăn. Người ta treo để cầu một năm thuận lợi cho cả nhà, gồm cả công việc, sức khỏe lẫn chuyện gia đình, chứ không riêng tiền bạc.
Treo tranh ba con dê hướng nào?
Phổ biến nhất là treo để đàn dê hướng vào trong nhà và đi về phía ánh sáng. Tránh treo đối diện thẳng cửa chính.
Tranh Tam Dương vẽ dê khác gì tranh gà Đông Hồ?
Cùng một lời chúc từ quẻ Thái. Tranh Đông Hồ vẽ gà trống theo lối dân gian Việt, còn tranh vẽ ba con dê dựa trên chữ "dương" đồng âm giữa con dê và khí dương.
Tranh Tam Dương có treo phòng ngủ được không?
Được, nhưng phòng khách vẫn hợp hơn vì đây là lời chúc dành cho cả nhà. Phòng ngủ nên chọn bức tông dịu như Tùng Dương Mẫu Tử.